Chủ đề 1:
Những lỗi thường gặp trong sử dụng
tiếng việt; thực hành sửa lỗi
(4 tiết)
A. Mục tiêu cần đạt:
Giúp học sinh:
- Nắm được các yêu cầu cơ bản về sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp.
- Biết được nguyên nhân các lỗi thường mắc phải trong sử dụng tiếng Việt, các cách chữa cơ bản.
- Nhận diện và chữa các lỗi chính tả, lỗi dùng từ, đặt câu, đoạn văn.
B. Nội dung cơ bản:
I. những yêu cầu chung về sử dụng tiếng Việt.
Khi sử dụng tiếng Việt để giao tiếp, cần chú ý tạo lời nói đáp ứng được những yêu cầu sau:
1. Lời nói phải đúng với các quy tắc ngôn ngữ.
a. Sử dụng từ đúng ngữ âm, đúng chính tả:
Nghĩa của các từ ngữ và vỏ ngữ âm của chúng gắn bó với nhau chặt chẽ. Để người khác hiểu đúng ý nghĩa muốn diễn đạt, cần phát âm đúng hình thức ngữ âm, viết đúng hình thức chính tả của từ ngữ. Việc phát âm sai, viết sai chính tả dẫn đến người nghe, đọc hiểu sai ý định cần truyền đạt. Ví dụ, so sánh:
(1) Đi mua chanh và đi mua tranh.
(2) Nghĩ rồi nói và nghỉ rồi nói.
Hai cách phụ âm đầu ch và tr trong (1), dấu ghi thanh điệu ngã và hỏi trong (2) diễn đạt các ý nghĩa khác nhau. Do đó, cần có ý thức phát âm đúng và viết đúng, nhất là đối với các từ ngữ có vỏ âm thanh giống nhau hoặc gần giống nhau.
b. Sử dụng từ đúng quan hệ ngữ nghĩa và ngữ pháp:
Các từ trong sử dụng ít khi đứng một mình, chúng thường phải kết hợp với nhau để tạo thành cụm từ. Khi kết hợp các từ với nhau, phải chú ý đến quan hệ ngữ nghĩa và ngữ pháp giữa chúng. Cụ thể:
- Kết hợp từ phải đúng quan hệ ngữ nghĩa:
Ví dụ: Nghe nói phong phanh
Kết hợp nghe phong phanh không đúng về quan hệ ngữ nghĩa. Phong phanh dùng để miêu tả về “ăn mặc”. Kết hợp đúng phải là nghe phong thanh.
- Kết hợp từ phải đúng quan hệ ngữ pháp.
+ Các từ khi kết hợp với những từ khác phải tuân theo các quy tắc được mọi người chấp nhận. Chẳng hạn, cùng biểu thị “màu đen”, tiếng Việt sử dụng: mực, ô, thâm, huyền, … trong những kết hợp rất hạn chế: chó mực, ngựa ô, quần thâm, … nếu kết hợp: chó ô, ngựa mực là không đúng.
+ Các kết hợp từ theo quan hệ ngữ pháp khác nhau có ý nghĩa khác nhau. So sánh: Nói anh và nói với anh. Kết hợp từ nói anh không có quan hệ từ vớicó ý nghĩa khác nói với anh. Như vậy, việc có mặt/vắng mặt các quan hệ từ khác nhau sẽ làm cho các kết hợp từ có ý nghĩa khác nhau. Xem thêm các ví dụ: sách thiếu nhi, sách cho thiếu nhi, sách của thiếu nhi, sách về thiếu nhi…
Khi kết hợp từ cần chú ý lựa chọn các quan hệ từ cho phù hợp với ý cần truyền đạt.
+ Quan hệ ngữ pháp giữa các từ trong tiếng Việt được thể hiện rõ ở việc sắp xếp trật tự từ. So sánh:
Bàn ba và ba bàn
Nói giỏi và giỏi nói
Việc thay đổi trật tự các từ làm cho ý nghĩa thay đổi. Do đó, khi kết hợp từ cũng